Humor i satira u psihološkoj vizuri

Mač, štit i melem
Žarko Trebješanin
Agora, Zrenjanin - 2009

U oskudnoj literaturi o humoru i satiri nedavno je, u izdanju "Agore", objavljena knjiga Žarka Trebješanina "Mač, štit i melem". Oskudnost analitičkih dela o ovoj tematici Trebješa- nin tumači odnosom nauke prema humoru i satiri kao feno- menima nižeg kulturnog ranga. To je, smatra on, velika predrasuda, uveren da humor i satira, polako ali postojano, dobijaju na značaju nakon knjiga Vladimira Propa i Sigmunda Frojda.

Iako je naša satira već decenijama svetski fenomen, jer ni- kada i nigde nije toliko satiričara pisalo tako vredne aforiz- me, vrlo malo je tekstova o njima. Jedan od retkih autora koji studiozno i kontinuirano prati našu satiru je Žarko Tre- bješanin. Ima neke simbolike u tome što jedan od najvećih poznavalaca Frojda i Junga pomno iščitava i tumači našu savremenu satiru, pre svega naš satirični aforizam. Tako je nastala knjiga koja iz psihološke perspektive analizira našu književno-satiričnu scenu, razmatrajući ujedno i mesto humora i satire u svetu duhovnih tvorevina.

Zašto nam je smeh toliko potreban? Zato što živimo, naglašava Trebješanin, u tzv. prelaznom vremenu, kada se jedan društveni i vrednosni sistem urušava a drugi sporo i haotično uspostavlja. Smeh je u takvim okolnostima ventil oslobađanja od tekućih problema i odsustva perspektive, kao svojevrsna psihoterapija. To je zapravo pobeda duha nad tegobnom zbiljom.

Iako sa nizom dodirnih tačaka, humor i satira su, smatra Trebješanin, vrlo različiti fenomeni. Humor je dobroćudan – uporedo sa kritičkom distancom prema svom objektu gaji prema njemu saosećanje i dubinsko razumevanje. Satira je, međutim, podsmeh sa žaokom i osudom, obračun sa nezdravim društvenim pojavama i njihovim uzročnicima, mahom političarima. Humor je, smatra Tekeri, "vic sa ljubavlju", dok je satira, po rečima Dvornikovića, "ubijanje gluposti u letu", kritički odnos sa prezirom prema svom "objektu". Isti autor razlučuje satiru i ironiju stepenom kritike: "Satira je gorka, ironija ljuta." Iz satire i ironije ne zrači optimizam, kao kod humora, već se izlivaju gorčina i pesimizam. "Dok humor dobroćudno (...) prekoreva, ironija ujeda" – rezimira Trebješa- nin.

"Mač, štit i melem" su figure koje simbolično oličavaju osnovne funkcije satire. Iako je reč o verbalnom maču, on ima snagu istinskog sečiva, o čemu svedoči animozitet vlasti i drugih centara moći prema satiri. No, "što su nasilje i hipokrizija izrazitiji, to su – ako je za neku utehu – satira i humor ubojitiji i bolji.". Drugim rečima, "gde ne uspeva demokratija (...), uspeva satirični aforizam". Zato je poslednja dekada proteklog veka bila najplodnije tle za naš satirični aforizam. Ubojitost aforizma u funkciji kritičkog angažmana Trebješanin potkrepljuje i žanrovsko-poetičkim aforizmom Miše Vojisavlje- vića: "Aforizam je srpska borilačka veština." Tu snagu otpora prema nasilju i gluposti aforizam ima samo ako je – evo još jednog upečatljivog aforizma o poetici žanra – monumentalna minijatura, kako je njegovu paradoksalnu prirodu, veličinu u malome, u dve-tri reči dočarao Aleksandar Baljak.

"Štit" je figura koja simbolizuje duhovnu i moralnu snagu otpora svim vidovima represije – demaskiranjem zlo postaje manje moćno: prepoznatljivo je! Već samo razabiranje dobra i zla čini nas jačim i bezbednijim. Uspostavlja unutarnji sklad, dosluh sa istinom i moralom, uliva uverenje da je sila prolazna, nikla iz haosa a ne iz logosa i pravde kao temeljnih osnova bića i pravih vrednosti. Otuda tolika snaga aforizma kao emanacije kritičke svesti i samosvesti.

"Melem" je figura koja simbolizuje moralnu i duhovnu premoć. Podsmehom rđavoj zbilji, stičemo duševnu satisfakciju i nadu.

Knjigu profesora Trebješanina, sa podnaslovom Psihopolitička analiza humora i satire, čine dva poglavlja – "Psihosocijalni značaj satire i humora" i "Analiza satire na delu". Prvo razmatra načelna teorijska pitanja, a drugo čine portreti naših satiričara. To su eseji o Radoju Domanoviću, rodonačelniku srpske moderne satire, o našim savremenim aforističarima – Aleksandru Baljku, Slobodanu Simiću, Iliji Markoviću, Rastku Zakiću, Draganu Šušiću, Momčilu Mihajloviću, Vesni Denčić i Vitomiru Teofiloviću, kao i eseji o humorističko-satiričnom minijaturisti raznih žanrova, boemu Miljenku Žuborskom i karikaturisti Koraksu.

O značenjskoj širini knjige rečito svedoče naslovi i podnaslovi poglavlja: Kriza, humor, ironija i smeh; Aforizam u vremenu bede i beznađa; Humor kao odbrana i lek; Rat, zločini i naličje srpskog karaktera; Mitomanija, narcizam malih razlika i autodestruk- tivnost; Glas druge Srbije; Tranzicija, depresija i satira; Aforizmi i nacionalni karakter Srba; Osvešćenje i katarza; Vrste i funkcije vica: danas i ovde; Politički vic; Etnopsihološki vic; Vicevi šaržirani mržnjom... Kao što vidimo iz ovog impresivnog, tek polovično citiranog, spiska tema, reč je o svestranom pristupu humoru i satiri, sa esencijalnim uvidima i visprenim zapažanjima, a jezgro knjige je svojevrsni omaž Beogradskom aforističarskom krugu, najvećem sazvežđu aforističara na svetu.

Knjiga "Mač, štit i melem" je vivisekcija naše aktuelne politike iz vizure humora i satire, ali istovremeno i vivisekcija našeg mentaliteta, stanja svesti još uvek ukorenjene u inerciji, uronjene u mitomaniju i narcizam malih razlika, glavnih kočnica našeg i duhovnog i materijalnog razvoja. Iako seže i u najdublja pitanja o ljudskoj prirodi i njenim nacionalnim i političkim specifičnostima, knjiga profesora Trebješanina je napisana razgovetnim jezikom, dostupnim svim čitaocima spremnim da se suoče sa pravim licem i naličjem svoga vremena i društva.

Vitomir Teofilović